Inleiding levensloop
Lev Nikolajewitsj Tolstoj (1828-1910) was een Russische schrijver uit een rijke adellijke familie. Hij was de vierde zoon van graaf Nicolai Iljitsj Tolstoj en prinses Maria Volkonskaya. Vader Nicolai was vrijwel berooid vanwege de exorbitante leefwijze van zijn vader Ilja. Het huwelijk met de dochter van de rijke prins Volkonski was daarom een uitkomst voor het gezin. Door dit huwelijk kwam het landgoed Jasnaja Poljana in het bezit van de familie Tolstoj.
De ouders stierven echter toen Lev nog jong was (moeder in 1830 en vader in 1837) en hij werd opgevoed door gouvernantes en onderwezen door huisleraren, zoals in Europa onder de adel gebruikelijk was.
De jonge Lev bleek een gevoelig, hoogbegaafd en eigenzinnig kind te zijn, die al jong belangstelling toonde om kennis te vergaren. Op 15 jarige leeftijd had hij al het oeuvre van J.J. Rousseau gelezen, met wie hij intellectuele verwantschap voelde. Hij meende dat hij zelf ook beroemd zou worden….
Op 16 jarige leeftijd ging hij Oosterse talen studeren in Kasan, maar dat werd geen succes. Hij ergerde zich aan de schoolse wijze van onderwijs en hij stortte zich met zijn adellijke vrienden in het studentenleven. Hij heeft daarna nog een jaar in St. Petersburg rechten gestudeerd. Omdat de acte van verdeling na de dood van zijn vader pas in 1847 effectief werd, keerde hij in dat jaar terug naar Jasnaja Poljana dat aan hem was toegewezen. Echter na eerst een behandeling te hebben ondergaan in de kliniek voor venerische ziekten in Kasan.
Dat was op 19 jarige leeftijd een eerste keerpunt in zijn leven, waarbij hij zich voor het eerst existentiële vragen ging stellen.
Hij keerde dus in 1847 terug naar het landgoed waar hij was geboren, maar waar hij sinds zijn 2e jaar niet meer had gewoond. Voor het eerst zag hij hoe de boeren en lijfeigenen leefden, woonden en werkten en dat zich schikten in hun armzalig lot met als enige afleiding dat ze zondags naar de kerk gingen.
Lev vatte het idee op om zijn verantwoordelijkheid als grondbezitter te nemen en een schooltje te beginnen voor de boerenkinderen. Want één levensles had hij al geleerd: zelfstandig denken is essentieel voor de mens en daar moet je zo vroeg mogelijk mee beginnen.
Wordt vervolgd
Vroege werken 1850-1862 en huwelijk
Na grote gokschulden te hebben gemaakt ontvluchtte Lev rond 1850 zijn landgoed en ging hij op avontuur naar de Kaukasus, waar zijn oudste broer Nicolai officier was in het leger van de Tsaar om de Tsjetsjeense opstandelingen te bestrijden. Hij meldde zich als vrijwilliger.
Wordt vervolgd
Beroemde en bekende werken tot 1862-1880
Zijn omvangrijke romans “Oorlog en Vrede” en “Anna Karenina” werden tussen 1862 en 1878 geschreven en worden algemeen beschouwd als de mooiste en meest indrukwekkende romans uit de literaire geschiedenis. Ze worden nog steeds gelezen en bewonderd vanwege een tijdloos element: de karakterontwikkeling van de hoofdpersonen. Daardoor kan de lezer zich gemakkelijk met personages identificeren of anderen herkennen.
Deze grote werken verschenen wekelijks als feuilletons in Russische kranten. Daarom nam het schrijven van die romans enkele jaren in beslag. Daarvoor en tussendoor schreef hij ook korte verhalen over zijn jeugd en zijn avonturen als militair in de Kaukasus en in de Krimoorlog (1854-56), waardoor hij een enorme populariteit genoot bij alle lagen van de bevolking, van Tsaar tot boer, voor zover deze laatste kon lezen.
Wordt vervolgd..
Verboden en onbekende werken 1880-1890
Tolstoj werd buiten Rusland echter pas bekend rond 1885, dus toen hij bijna 60 jaar oud was. De aanleiding was dat er berichten in het westen doordrongen dat er een Russische auteur was, wiens boeken werden verboden door de Russische censuur vanwege kritiek op Kerk en Staat. De Russisch Orthodoxe Kerk trad daarin op als inquisiteur met de Tsaar als uiteindelijke beslisser. En verboden werken wekken nu eenmaal nieuwsgierigheid op en aantrekkingskracht uit.
Wat waren dat voor boeken en hoe kwam Tolstoj er toe om die te schrijven? Om daar een antwoord op te geven gaan we kort zijn ontwikkeling als schrijver na, die leidde tot een cruciale episode in zijn leven. n het non-fictie oeuvre van Tolstoj was het autobiografische element altijd al sterk aanwezig. De hoofdpersonen in zijn verhalen stelden vaak vragen over de zin en betekenis van het leven, en omdat zij tevergeefs naar bevredigende antwoorden tastten, raakte hij zelf rond zijn 50ste levensjaar in een zware depressie. Hij had verder alles wat zijn hartje begeerde: een sterke vrouw, een groot gezin, rijkdom en eer. Maar hij zag de zin niet meer en had zelfs suïcidale gedachten. In die depressie ging hij met dwangmatige energie op zoek naar waarheid, die hem houvast en perspectief zou kunnen bieden in zijn leven. Hij bestudeerde in die tijd alle beschikbare wijsheidsliteratuur en alle mogelijke religies, leerde Hebreeuws, Grieks en Latijn, en vulde kisten vol met aantekeningen, tot wanhoop van zijn vrouw.
Tenslotte vond hij een begin van antwoorden in de Bergrede van Christus, dat als een bevrijdend licht bij hem doorbrak. Want op een dag drong de vraag zich onweerstaanbaar in hem op: ‘wat is het in mij, dat naar waarheid zoekt?’ En het antwoord was al even onweerstaanbaar: ‘God, en Hij is in mij. En als hij in mij is, nihilist die ik ben, dan is hij in ieder mens!’ Hij las het “Onze Vader” op een heel nieuwe manier: ‘God is de Vader van ieder mens, dus elk mens is een kind van God; alleen weten de meeste mensen dat nog niet.’ Hier formuleerde hij zijn missie voor de rest van zijn leven, wat ook de titel is van zijn belangrijkste boek: “Het Koninkrijk Gods is binnen in U!” (1893)
Het eerste boek wat hij op basis van zijn nieuw verworven inzicht schreef was “Mijn Biecht” (1880). Hij had als jonge graaf een liederlijk en decadent leven geleid, wat in adellijke kringen overal ter wereld als volkomen normaal werd beschouwd, maar daar wilde hij een punt achter zetten en hij biechtte al zijn misstappen op.
Intussen was na 15 jaar gelukkig huwelijk, de huiselijke situatie onder spanning komen te staan toen Tolstoj, ondanks zijn populariteit bij het volk, door de kerk en staat als een subversief element werd beschouwd die de orde bedreigde. Nu zijn nieuwe werken werden verboden maakte zijn vrouw Sophia zich ernstig zorgen over het inkomen voor het gezin.
Toen op 1 maart 1881 tsaar Alexander II werd vermoord door de een revolutionaire groep “Vrijheid voor het Volk”
Wordt vervolgd…
Verboden werken 1890-1900
Het vrijwel totale oeuvre van Tolstoj na 1880 werd in Rusland verboden, maar manuscripten werden naar het buitenland gesmokkeld en daar vertaald in met name Frans, Duits en Engels.
Uiteindelijk leidde zijn kritiek op Kerk en Staat tot zijn excommunicatie in 1901 door de Russisch Orthodoxe Kerk. Hoewel het verbod in 1906 weer werd opgeheven, is het christelijk oeuvre in Rusland vrijwel onbekend gebleven en wordt de nadruk gelegd op zijn bekende romans. Het is vrijwel zeker dat het huidige regime in Rusland (en overal ter wereld waar dictatoriale leiders zijn) de verboden werken van Tolstoj niet met instemming zal lezen. Een profeet wordt uiteindelijk niet in eigen land geëerd.
Wordt vervolgd
Verboden werken 1900-1910
Wordt vervolgd
Invloed van Tolstoj Invloed buiten Rusland
In Frankrijk zijn ook veel van zijn werken verboden geweest. In Duitsland, Engeland en Amerika was men veel toleranter en ontvankelijker voor zijn boodschap, waar Quakers, Mennonieten en anderen ook al geweldloosheid predikten. Veel van Tolstoj ‘s boeken zijn daar uitgegeven en zijn ze in bepaalde, vooral vrijzinnig protestantse kringen, populair geweest. De orthodoxie, die vast bleef houden aan de gedateerde belijdenisgeschriften bleek in die tijd een te sterk bolwerk om te slechten. Tolstoj bleef dus een roepende in de woestijn, een profeet waar niet naar geluisterd is, waardoor het massale bloedvergieten in de 20ste eeuw voorkomen had kunnen worden. Want de kerken steunden de oorlogszuchtige heersers of lieten na hun waarschuwende stem te laten horen tegen geweld en bewapening.
De jonge Gandhi, die destijds in Zuid-Afrika Transvaal geweldloos tegen de apartheid streed, werd enorm aangesproken door Tolstoj. Hij noemde zelfs een communiteit naar hem: de “Tolstoy Farm.”
Ook elders in de wereld ontstonden bewegingen en communes die het gedachtegoed van Tolstoj in de praktijk wilden brengen. Helaas verdwenen die geleidelijk weer toen de wereld kort daarna werd geconfronteerd met bloedige wereldoorlogen.
Doodgezwegen in Nederland
In Nederland is er rond 1900 een korte opleving geweest in de populariteit van Tolstoj. Er werd een Broederschap opgericht die het gedachtegoed van Tolstoj door middel van (helaas slecht) vertaalde boeken heeft willen verspreiden. Een communiteit in Blaricum heeft enige tijd bestaan, maar door interne verdeeldheid en maatschappelijke druk is deze rond 1910 weer opgeheven. Ondanks inspirerende pleitbezorgers als Felix Ortt, Henriëtte Roland Holst en Bart de Ligt is Tolstoj met name door de kerken grotendeels doodgezwegen, zowel door de katholieke als de protestantse orthodoxie. Een enkel werkje uit die tijd is alleen nog aan te treffen in de krochten van sommige bibliotheken en zelfs daar blijken deze schaarse exemplaren nooit gelezen te zijn.
Actuele morele thema’s
Omdat zijn werken hoofdzakelijk morele thema’s betreffen hebben deze een sterk tijdloos karakter. Hoewel hij voorbeelden aanhaalt uit zijn eigen leven van de 19e eeuw, hebben de onderliggende principes, die hij uit de Bergrede afleidt, nog steeds opvallende zeggingskracht. Veel van wat Tolstoj destijds voorspelde is na zijn dood werkelijkheid geworden en hij verklaart avant la lettre de oorzaken van de huidige kerkverlating. Maar hij geeft ook inspirerende wegen aan hoe het Christendom weer gerevitaliseerd kan worden en het morele geweten kan vertolken in een wereld die in veel opzichten tegen zijn houdbaarheidsgrenzen aanloopt.